Ruciński Justynian (1810–1892), uczestnik spisku Konarskiego, zesłaniec. Ur. w rodzinnym Chobułtowie w pow. włodzimierskim, był synem Ignacego (1780–1871), ziemianina, podsędka, i Zofii z Modzelewskich (1790–1852). W r. 1821 w sąsiedztwie Łaskowa, majątku Rucińskich, przebywał poeta Antoni Malczewski (dzierżawił wówczas wioskę Chotiaczów), który leczył matkę R-ego «magnetyzmem». Wkrótce porzuciła ona męża i synów wszczynając postępowanie rozwodowe. Mimo zgody wyrażonej przez męża do rozwodu nie doszło wobec śmierci Malczewskiego w r. 1826. Zofia Rucińska tułała się jakiś czas po krewnych i przyjaciołach, ostatecznie jednak wróciła do męża i pogrążyła się w dewocji.
R. początkowo uczył się w domu, następnie w Liceum Krzemienieckim, jednakże «wezwany do pielęgnacji chorej matki» szkoły tej nie ukończył. Przez pewien czas zajmował się gospodarstwem domowym w Chrynowie, wiosce nabytej przez ojca po sprzedaży Chobułtowa. Ok. r. 1835 nawiązał kontakt z założonym na Wołyniu przez Kaspra Maszkowskiego tajnym Tow. Filodemicznym. Potem przeniósł się do Żytomierza «dla praktyki prawno-administracyjnej».
W r. 1836 przyjęty został przez Szymona Konarskiego do tajnego związku następnie przyłączonego do Stowarzyszenia Ludu Polskiego, lecz żadnych funkcji w organizacji nie pełnił. W literaturze historycznej mylnie przypisywano mu czyny konarszczyka Eustachego Ruczyńskiego. Aresztowano R-ego 21 IX 1838. Materiały śledztwa niewiele mówią o udziale R-ego w konspiracji; nie przynosi ich także pamiętnik w całości poświęcony zesłaniu R-ego na Syberię. W oczach władz uchodził jednak za aktywnego działacza «konarszczyzny». Odnotował to w swych wspomnieniach oficer rosyjski J. N. Mamajew («podobno był jednym z najczynniejszych członków spisku Konarskiego, nawet czymś w rodzaju sekretarza»). Znał on R-ego osobiście nie tylko z czasów śledztwa i skreślił pełną atencji charakterystykę R-ego: «Młody człowiek o wysokiej i niepospolitej inteligencji, miły, ślicznie wychowany, doskonały muzyk o płomiennej duszy». Dekretem sądu wojennego z 11 II 1839 zaliczono R-ego do tzw. I kategorii oskarżonych i skazano na karę śmierci. Na mocy konfirmacji carskiej z 26 II t. r. przesunięty został do II kategorii i skazany na 20 lat ciężkich robót (katorgi), co oznaczało utratę praw stanu i konfiskatę majątku, a następnie bezterminowe osiedlenie na Syberii.
Dn. 28 II 1839 w asyście dwóch żandarmów, okuty w ośmiokilogramowe kajdany, R. wyruszył kibitką w drogę na Sybir. Po trzech tygodniach dotarł do Tobolska, skąd 1 IV w pieszej partii powędrował do Irkucka, a stąd po krótkim pobycie w warzelni soli w Usolu w grudniu t. r. wyruszył dalej do kopalń nerczyńskich. W końcu kwietnia 1840 był w miejscu przeznaczenia w kopalni srebra Górna koło Wielkich Zakładów Nerczyńskich (Bol’šoj Nerčinskij Zawod). W połowie czerwca 1841 uzyskał zwolnienie z ciężkich robót, co zawdzięczał, jak wspomina, łapówce wysokości tysiąca rb. wręczonej przez poślubioną przed rokiem żonę jego Łucję N. E. Pisariewowi, zastępcy generała-gubernatora D. Bibikowa. Dn. 20 VI t. r. wyjechał R. do Irkucka «na osiedlenie». Wyznaczono mu, zgodnie z jego życzeniem, wieś pod tym miastem, Krzyżanowszczyznę. Na Syberii zetknął się z odbywającymi tu karę dekabrystami: A. Jakubowiczem, A. Murawiewem, I. Puszczynem, F. Wadkowskim, S. Wołkońskim i in., o których ciepło wspomina w swym pamiętniku jako śpieszących z pomocą polskim towarzyszom zesłańczej niedoli.
W pierwszej połowie 1842 r. wyjechał R. (również dzięki «zabiegom» żony) «bliżej kraju» – do gub. tobolskiej, zaopatrzony w listy polecające od dekabrysty A. Juszniewskiego. W Tobolsku poznał rodziny dekabrystów Annienkowów i Fonwizinów. Dn. 3 III 1842 dotarł do Turyńska, gdzie spędził 3 lata wraz z przybyłą doń na zesłanie żoną i dzieckiem. Wg danych urzędowych otrzymywał wówczas zasiłek ze skarbu cesarstwa wysokości 57 rb. 14 i 2/7 kopiejki rocznie. Sytuacja rodziny była trudna, uzależniona bowiem w znacznym stopniu od środków nadsyłanych z kraju, a te przychodziły nieregularnie, co zmuszało zesłańców do ograniczania wydatków «do ostatnich granic». Żona R-ego zarabiała lekcjami muzyki i tańca, utrzymywali też kontakt z Komitetem Opieki Ksawery Grocholskiej i Róży Sobańskiej, a także bliskie stosunki z tzw. Domem Polskim w Wielkich Zakładach Nerczyńskich zorganizowanym przez Antoniego Beaupré, Jerzego Brynka, Karola Podlewskiego i in. dla okazania pomocy zesłańcom polskim na Syberii. Latem 1847 Mikołaj I z okazji swego przyjazdu do Kijowa podpisał ułaskawienie R-ego (nie obejmowało ono jednak prawa przyjazdu do «gubernii południowo-zachodnich»); umożliwiło to Rucińskim wyjazd do Kaługi w marcu 1848. Tutaj odwiedził ich starszy brat Aleksander (zm. 1878), oficer p. kirasjerów, który w r. 1863, wraz z synami Stanisławem i Ksawerym, za udział w powstaniu zesłany został do Wiatki.
W jesieni 1852 R. otrzymał zgodę na wyjazd wraz z rodziną do gub. mohylowskiej. Od lutego 1853 zamieszkali wraz z ojcem w Berdyczowie; następnie przenieśli się do Żytomierza; pismem z 20 VII 1854 przypomniano władzom policyjnym, iż R. «jako powrócony z zesłania do kraju» winien znajdować się pod tajnym dozorem policyjnym. W Żytomierzu R. napisał pamiętnik datowany 18 XII 1878, opublikowany po jego śmierci przez Leona Syroczyńskiego i Stanisława Roszkowskiego pt. Konarszczyk 1838–1878. Pamiętnik zesłania na Sybir (Lw. 1895, fragmenty z pamiętnika przedrukowano w księdze zbiorowej pt. „Sybir. Obrazy i wspomnienia”, W. 1916); wydawcy Konarszczyka wspominają we wstępie o istnieniu m. in. «raptularza, w którym notował zarówno wrażenia chwil bieżących, jak i pamiątki z ubiegłych», brak jednak informacji o losie tych papierów, wiadomo jedynie, że niektóre z nich R. przekazał jeszcze za życia badaczom życia Malczewskiego. Z korespondencji R-ego zachował się list do Henryka Golejewskiego, ogłoszony w aneksie do jego pamiętników. R. zmarł w październiku 1892 w Żytomierzu, pochowany został na miejscowym cmentarzu (grób nie zachował się).
W małżeństwie (od 4 V 1838) z Lucją z Millerów (1817 lub 1818–1882), córką Ignacego, adwokata, pianistką i kompozytorką, autorką mazurka Souvenir à mes amis (Żytomierz 1861), nauczycielką muzyki, R. miał dzieci, o których brak bliższych wiadomości.
Podob. w: Ruciński J., Konarszczyk 1838–1878, Lw. 1895; – Bibliogr. hist. Pol. XIX w., II cz. 1, 3 vol. 1; Ilustr. Enc. Trzaski; PSB (Antoni Malczewski); Słown. Muzyków Pol. (dotyczy Łucji Rucińskiej); – Dernałowicz M., Antoni Malczewski W. 1967; Djakov V. A., Pol’skaja ssylka epochi dekabrizma, w: Sibir’ i dekabristi, Irkutsk 1978 wypusk 1; Janik M., Dzieje Polaków na Syberii, Kr. 1928; [Januszewski T.], Z życia Antoniego Malczewskiego, „Dzien. Liter.” 1852 nr 3–4; Łopuszański B., Stowarzyszenie Ludu Polskiego (1835–1841), Kr. 1975; Łukaszewicz W., Szymon Konarski (1808–1839), W. 1948; Pigoń S., Niedoszła pani Malczewska w żałobie, „Stolica” 1964 nr 12/13; tenże, „Uciec od rozpaczy…” Nowe materiały do twórczości i biografii Antoniego Malczewskiego, „Blok-Notes muzeum Mickiewicza” 1963 z. 1 i odb.; [Przyborowski W.], Z. L. Sulima, Pani Zofia Rucińska. Przyczynek do życiorysu autora Marii, „Przegl. Liter.”, dod. do „Kraju” 1889 nr 15/16; [Rolle A. J.] Dr Antoni J., Rodzina Malczewskiego, w: Wybór pism, Kr. 1966 III 210, 230–4; Śliwowska W., Pierwsze organizacje pomocy dla więźniów i zesłańców syberyjskich w zaborze rosyjskim, „Przegl. Hist.” 1988 nr 3; Trynkowski J., Woltanowski A., Etap konarszczyków, „Mies. Liter.” 1989 nr 7; Wójcicki K. W., Cmentarz Powązkowski, W. 1855 I 43, 247; Zaorski J., Nieznane materiały do biografii Antoniego Malczewskiego, „Prace Polon.”, S. XIX, Ł. 1964 s. 116–22; – Album Muzeum Narodowego w Rapperswyl, P. 1872 s. 426; Błędowska z Działyńskich H., Pamiątka z przeszłości. Wspomnienia z lat 1794–1822, Oprac. K. Kostenicz i Z. Makowiecka, W. 1960; Bobrowski T., Pamiętnik mojego życia, W. 1979; Cieszkowski H., Notatki z mojego życia, P. 1873 s. 27; Gacowa H., „Maria” i Antoni Malczewski. Kompendium źródłowe, Wr. 1974; Giller, Historia powstania, III 483; Golejewski H., Pamiętnik, Kr. 1972 I–II; [Iwanowski E.] Helleniusz, Pamiątki polskie z różnych czasów, Kr. 1882 II 495; Iwański A., Pamiętniki 1832–1876, W. 1968; Kowalski F., Wspomnienia. Pamiętnik, Kijów 1859 I 206–7; Mamajev N. J., Rosjanin w Polsce w latach 1838–1842, W. 1909 s. 87–90; tenże, Zapiski, „Istoričeskij vestnik” 1901; Pamiętniki dekabrystów, W. 1960 III; Starorypiński Z., Borowski K., Między Krzemieńcem i Archangielskiem. Dwa pamiętniki powstańców 1863 r., W. 1986; – „Reforma” 1882 nr 48; – B. Jag.: rkp. 7845/IV k. 49–50; B. Narod.: rkp. akc. 8759 k. 48, rkp. II 6555 k. 50v.; Centr. Arch. Oktiabr’skoj Revolucji w Moskwie: zesp. 109 (III Oddział), I ekspedycja, 1836 r., vol. 76, cz. 24; Centr. Gosudarstvennyj Istoričeskij Arch. w Kijowie: zesp. 470 inw. 1, vol. 145, 152 (listy do A. Roszkowskiego); Centr. Gosudarstvennyj Voenno-Istoričeskij Arch. w Moskwie: zesp. 1 inw. 1, vol. 12076 k. 154–155.
Wiktoria Śliwowska